O rosyjskim szantażu nuklearnym, złudzeniach odstraszania i pytaniu, co zrobimy, kiedy Rosja naprawdę naciśnie czerwony przycisk. Nie można budować bezpieczeństwa na założeniu, że przeciwnik nigdy nie zrobi czegoś, co według nas byłoby dla niego nieracjonalne.
Już w 2022 roku, gdy Joe Biden zapowiadał wieloletnie niszczenie rosyjskiej gospodarki, zwracałem uwagę na pewien paradoks: a co, jeśli nam się uda?
Pomysł, by wykorzystać opór Ukrainy i zachodnie wsparcie jako swoistą proxy war, prowadzącą do niszczenia Rosji, wydaje się znakomity. Tylko co, jeśli rzeczywiście zepchniemy Moskwę pod ścianę? Mówimy o mocarstwie atomowym. Przyparte do muru może próbować ratować finanse, rozprzestrzeniając technologie jądrowe, lub wprost sprzedawać gotowe głowice, albo sięgnąć po własny arsenał, by uniknąć klęski.
Rozmowa o broni jądrowej powinna zaczynać się od pytania, którego najwyraźniej wciąż nie potrafimy sobie postawić: co się stanie, jeżeli Rosja rzeczywiście jej użyje?
Nie chodzi o to, czy Putin jest szaleńcem, czy rosyjska doktryna dopuszcza ograniczone użycie broni atomowej ani nawet o to, czy NATO odpowiedziałoby własnym arsenałem. Chodzi o znacznie bardziej podstawowy problem: czy nasza strategia bezpieczeństwa zakłada w ogóle możliwość, że odstraszanie zawiedzie?
Właśnie z takim pytaniem zostawiła mnie dyskusja w programie Ground Zero Kanału Zero, zatytułowanym „Czy mamy się bać rosyjskiej broni jądrowej?”. Wzięli w niej udział gen. Rajmund Andrzejczak, były szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, dr Sławomir Dębski, były dyrektor Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, oraz Artur Kacprzyk, analityk PISM zajmujący się m.in. polityką nuklearną. To półtorej godziny dyskusji z udziałem perspektywy wojskowej, dyplomatycznej i eksperckiej.
A jednak po obejrzeniu programu pozostał niedosyt. Nie dlatego, że zabrakło rozmowy o rosyjskim arsenale. Raczej dlatego, że poszczególne elementy układanki nie złożyły się w odpowiedź na najważniejsze pytanie.
Po pierwsze, 25 minut (!!) na początku programu jest nie na temat. Panowie rozmawiają o poborze do wojska i puszczają widzom różne wypowiedzi, np. Błaszczaka, a zaproszony ekspert, czyli Artur Kacprzyk siedzi sobie bezczynnie. Po upływie tych 25 minut możemy usłyszeć, że „zostaliśmy powitani”, wiec można przejść do sedna. Żeby „powitanie” zajmowało prawie 1/3 programu i było nie na temat, to się raczej nigdzie nie spotkałem, ale w sumie ani nie jestem widzem Kanału ZERO, a i nie oglądałem ani jednego innego odcinka „Ground Zero”. Może po prostu jest taka konwencja…
„Dr Strangelove” i maszyna zagłady
Zacznijmy od samej logiki odstraszania.
W uproszczeniu polega ona na przekonaniu przeciwnika, że koszt ataku będzie tak wielki, iż nie zdecyduje się go przeprowadzić. Nie wystarczy jednak, że potencjalny agresor poniesie konsekwencje. Musi jeszcze wiedzieć, że je poniesie.
To zresztą jeden z najciekawszych paradoksów znanych z filmu Stanleya Kubricka „Doktor Strangelove, czyli jak przestałem się martwić i pokochałem bombę”. W filmie pojawia się koncepcja Maszyny Zagłady, która automatycznie odpowie na atak nuklearny, doprowadzając do katastrofy na skalę globalną. Jest tylko jeden problem: mechanizm odstraszający nie spełnia swojej funkcji, jeśli przeciwnik nie wie o jego istnieniu.

Maszyna zagłady zadziała tylko wtedy, gdy wszyscy wiedzą, że istnieje. Inaczej nie odstrasza.
To ważna uwaga również w dzisiejszej dyskusji. Odstraszanie nie jest magiczną właściwością posiadania broni. Jest komunikatem skierowanym do przeciwnika. Musi być wiarygodny, zrozumiały i dostatecznie jednoznaczny.
Jeśli chcemy odstraszać Rosję, musimy nie tylko posiadać zdolności militarne, ale też jasno komunikować, jakie konsekwencje będzie miała agresja. Nie wystarczy liczyć, że Kreml sam domyśli się, czego może się obawiać.
I tutaj pojawia się pierwszy problem: czy nasze komunikaty rzeczywiście są jednoznaczne?
Rosja może użyć atomu nie dlatego, że chce podbić świat
W dyskusjach o rosyjskiej broni jądrowej często pojawia się scenariusz, w którym Rosja wykorzystuje ją do wymuszenia kapitulacji Ukrainy albo zastraszenia państw NATO, by przestały wspierać Kijów.
To scenariusz możliwy. W takim ujęciu użycie broni jądrowej miałoby być narzędziem politycznego szantażu. Moskwa demonstruje, że jest gotowa przekroczyć dotychczasową granicę, a zachodnie stolice mają uznać, że dalsza pomoc Ukrainie nie jest warta ryzyka.
Głównie o tym scenariuszu rozmawiano w Ground ZERO, analizując możliwości odstraszania i odpowiedzi ze strony NATO.
Ale jest też inny scenariusz, który powinien zajmować znacznie więcej miejsca w naszych analizach.
Rosja może użyć broni jądrowej dlatego, że zaczyna przegrywać. Nie chodzi o zwykłe niepowodzenie na froncie, utratę kolejnego miasta czy konieczność wycofania wojsk. Chodzi o sytuację, w której rosyjskie kierownictwo uzna, że dalszy przebieg wojny zagraża podstawowym interesom państwa, stabilności reżimu albo jego przetrwaniu.
Wówczas broń jądrowa może przestać być jedynie narzędziem odstraszania przed atakiem na Rosję. Może stać się narzędziem ratowania sytuacji, której Kreml nie potrafi już kontrolować konwencjonalnymi środkami.
To zasadnicza różnica.
W pierwszym scenariuszu Rosja używa atomu, aby uzyskać coś, czego jeszcze nie ma. W drugim, aby uniknąć czegoś, co uważa za nieakceptowalną porażkę.
A jeśli rosyjskie władze uznają, że stawką jest przetrwanie ich systemu władzy, kalkulacja ryzyka może wyglądać zupełnie inaczej niż w czasie, gdy wszystko idzie po ich myśli.
Nie oznacza to, że użycie broni jądrowej jest nieuchronne. Nie oznacza też, że znamy rzeczywiste intencje rosyjskiego kierownictwa. Oznacza natomiast, że nie możemy traktować rosyjskiego arsenału wyłącznie jako narzędzia obrony przed NATO. Trzeba brać pod uwagę także możliwość użycia go w celu odwrócenia niekorzystnego przebiegu wojny.
Taktyczna czy strategiczna? Atom nie staje się bezpieczniejszy od nazwy
W programie sporo miejsca poświęcono rozróżnieniu broni jądrowej na taktyczną i strategiczną, a raczej, że nie powinno się rozróżniać. Andrzejczak przywoływał historyczne koncepcje wojskowe, w których broń jądrowa miała być wykorzystywana do przełamania frontu, albo zatrzymania nacierających wojsk przeciwnika.
Pojawił się obraz lokalnego uderzenia na dywizje przeciwnika, niemal w roli ciężkiej artylerii. Takie rozwiązania rozważano w ramach ćwiczeń wojsk pancernych i scenariuszy operacyjnych w czasach gdy zaczynał karierę wojskową jako pancerniak. Jednocześnie problemem pozostawała logistyka która musiałyby później zaopatrywać nacierające wojska przez teren skażony.
To bardzo interesujący fragment rozmowy, bo pokazuje, jak w doktrynie sowieckiej myślano o praktycznym wykorzystaniu broni jądrowej na polu bitwy.
W programie pojawiła się również uwaga, że rozróżnienie między bronią taktyczną i strategiczną ma w dużej mierze charakter polityczny, bo decyzja o użyciu takiej broni zapada na wysokim szczeblu władzy politycznej. Skutki też zawsze mają wymiar strategiczny, nawet jeśli nie bezpośrednio, ale i konsekwencje polityczne. Nie jest to zatem zwykły środek walki. Kacprzyk proponował, by mówić po prostu o broni krótkiego i dalekiego zasięgu. Ciekawostka, w której nie było w programie: gdy scenariusz wojenne dajemy algorytmom AI, to niestety sięgają po opcje atomową. Sztuczna inteligencja nie ma naszego, ludzkiego „tabu” atomowego. Traktuje broń nuklearna jako narzędzie do uzyskania założonego celu i kalkuluje, że to zadziała. To niepokojące, szczególnie, że coraz częściej sięga się po porady AI.
Wracając do pocisków. Tu już moja uwaga: to, że określenia „taktyczna” i „strategiczna” nie wyznaczają sztywnej granicy mocy czy skutków, nie oznacza, że różnica jest pozbawiona znaczenia. Sposób użycia, cel, skala oddziaływania i polityczny kontekst są przecież istotne. Ograniczając zasięg uderzenia, np. kierując jedną lub kilka głowic bezpośrednio na linie frontu, można realizować cele taktyczne. W tym kontekście „taktyczna broń nuklearna” jak najbardziej jednak istnieje, nawet jeśli takie taktyczne użycie wywołać może konflikt o skali strategicznej/globalnej.
Ograniczony zasięg i moc uderzenia nie oznacza ograniczonych konsekwencji politycznych. Jedna głowica użyta przeciwko Ukrainie może mieć konsekwencje dla całej Europy. Może zmienić sposób prowadzenia wojny, wymusić reakcję państw NATO i uruchomić proces eskalacji, którego nikt nie będzie w stanie kontrolować.
„Perimetr”, czyli kto właściwie podejmuje decyzję?
W rozmowie pojawił się również system Perimetr, nazywany potocznie „Martwą ręką”. To rozwiązanie kojarzone z zapewnieniem możliwości odwetu jądrowego nawet w sytuacji zniszczenia części struktur dowodzenia państwa. Rozmówcy rozważali, czy Rosjanie modyfikują ten system i rozwiązania, które zapewniłyby automatyzację odwetu. Dlatego ten felieton ilustruję scenami z filmu „Dr Strangelove” Kubricka.
Temat łatwo sprowadzić do efektownej opowieści o automatycznym odwecie nuklearnym. Tymczasem warto rozróżnić systemy wczesnego ostrzegania, procedury dowodzenia, mechanizmy przekazywania rozkazów i rozwiązania mające zapewnić możliwość odpowiedzi po utracie części struktur państwowych.
Nie należy wyobrażać sobie Perimetru jako prostego automatu, który po wykryciu określonego zdarzenia samodzielnie rozpoczyna globalną wojnę jądrową.
Sedno problemu jest szersze: jak zachowuje się system dowodzenia w warunkach katastrofalnego kryzysu, zerwanej łączności, niepełnych informacji i presji czasu?
W tym kontekście pojawia się kwestia ludzkiej kontroli nad decyzją o użyciu broni jądrowej. W programie podkreślano, że decyzja należy do najwyższego szczebla politycznego, ale nie w sytuacji, gdy bazy tracą łączność z tym dowództwem.
Ludzie podejmujący decyzje mogą działać na podstawie błędnych informacji. Mogą źle zinterpretować sygnały przeciwnika. Mogą uznać, że za chwilę utracą możliwość odpowiedzi i że muszą działać natychmiast.
Właśnie dlatego odstraszanie nuklearne nie jest wyłącznie problemem liczby głowic i zasięgu rakiet. Jest również problemem ludzkich błędów, komunikacji i podejmowania decyzji w warunkach skrajnego stresu.
Gra wojenna, która kończy się w najciekawszym momencie
Gen. Andrzejczak przywołał swoje doświadczenie udziału w grze wojennej dotyczącej wojny w Ukrainie.
I tu pojawia się problem: scenariusz dochodził do momentu użycia przez Rosję broni jądrowej, ale nie przedstawiał już sposobu odpowiedzi na taki atak. Z relacji generała, grę przerwano. Zapewne powstało za dużo niewiadomych.
Gra wojenna, która dochodzi do rosyjskiego uderzenia jądrowego, ale nie przechodzi do analizy tego, co następuje później, pozostawia nierozwiązany właśnie ten najważniejszy problem.

Nie chodzi przecież wyłącznie o to, czy Rosja zdecyduje się użyć atomu. Chodzi o to, co zrobią pozostali uczestnicy konfliktu, jak zmieni się sytuacja na froncie, jakie decyzje podejmą sojusznicy Ukrainy i czy uda się zapobiec kolejnym uderzeniom.
Oczywiście nie znamy pełnych założeń tej gry, jej ograniczeń ani celu. Nie należy więc wyciągać wniosku, że nikt nie analizuje dalszego przebiegu takiego scenariusza. Ale jednak, w przywołanym przykładzie zabrakło odpowiedzi na etap po rosyjskim uderzeniu.
To trochę tak, jakbyśmy ćwiczyli gaszenie pożaru, ale kończyli ćwiczenie w chwili, gdy ogień dociera np. do zbiornika z paliwem.
Właśnie tutaj przydałoby się więcej rozmowy o scenariuszu, który nie musi oznaczać ataku na Polskę ani na państwa bałtyckie. Rosja może użyć broni jądrowej przeciwko Ukrainie, a Polska może znaleźć się w sytuacji, w której będzie musiała zmierzyć się z konsekwencjami tego wydarzenia, nie będąc formalnie stroną bezpośredniego ataku.
To może oznaczać również zagrożenie związane z opadem promieniotwórczym, kryzysem humanitarnym, presją migracyjną i destabilizacją całego regionu. I co wtedy?
Artur Kacprzyk: Rosja może użyć atomu w desperacji
Warto w tym miejscu sięgnąć po opracowania Artura Kacprzyka z Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych. Mówimy zatem o ekspercie, który brał udział w programie i o scenariuszu, który sam analizował. I tu była szansa by przez ponad godzinę omówił go z byłym szefem Sztabu Generalnego Wojska Polskiego i byłym dyrektorem Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych. Wiec możliwość omówienia scenariusza na wysokim poziomie merytorycznym, zarówno w aspektach militarnych, jak i politycznych. …ale [spoiler alert] tego w programie Ground ZERO nie dostaliśmy.
Już w marcu 2022 r. Kacprzyk opublikował opracowanie „Nuklearne groźby Rosji podczas inwazji na Ukrainę”. Zwracał uwagę, że rosyjskie groźby nie zatrzymały dostaw broni dla Ukrainy ani nakładania sankcji na Rosję. Jednocześnie obawa przed wojną jądrową wpłynęła na decyzję NATO o wykluczeniu bezpośredniego zaangażowania się w konflikt i na opór części sojuszników przed działaniami, które Moskwa mogłaby zinterpretować jako przystąpienie do wojny.
To bardzo istotne rozróżnienie. Rosyjski szantaż nie okazał się wszechmocny. Nie sparaliżował całkowicie Zachodu. Ale wpłynął na jego zachowanie, ograniczając niektóre możliwości działania.
Moja jedyna uwaga do tego: Zachód był też paraliżowany przez szantaż gospodarczy, Niemcy były silnie uzależnione od rosyjskiego gazu. Wiec tu były różne metody nacisku, ale dziś zajmujmy się szantażem atomowym.
W październiku 2022 r. Kacprzyk wrócił do problemu w opracowaniu „Rosja grozi Ukrainie bronią jądrową”. Zwrócił uwagę, że choć taki atak nie gwarantowałby Rosji zwycięstwa, Putin mógłby zdecydować się na niego w akcie desperacji. To dokładnie ten scenariusz, którego nie powinniśmy pomijać i o którym od razu napisałem w marcu 2022.
Kacprzyk wskazywał, że odpowiedzią na rosyjski atak nie musiałaby być automatycznie wojna jądrowa. Rozważał zdecydowaną reakcję międzynarodową, w tym możliwość konwencjonalnej interwencji wojskowej USA i sojuszników. Jednym z wariantów mogłoby być uderzenie na rosyjskie siły w Ukrainie lub jednostki odpowiedzialne za atak.
To nie jest wyłącznie akademicka koncepcja. W październiku 2022 roku ówczesny sekretarz generalny NATO Jens Stoltenberg zapewniał, że użycie przez Rosję broni jądrowej przeciwko Ukrainie spotka się z „poważnymi konsekwencjami”. Zapytany, czy oznaczałoby to bezpośrednie wejście NATO do wojny, odpowiedział, że Sojusz i jego państwa mają „wiele możliwości reakcji”, a odpowiedź nie musi obejmować użycia własnej broni atomowej. Nie chciał jednak ujawniać, jaki konkretnie wariant zostałby wybrany. Zatem wracamy do punktu wyjścia: trzeba jasno komunikować, jakie konsekwencje będzie miała agresja, a nie liczyć, że Kreml się domyśli.
Pomiędzy bezczynnością, a natychmiastowym rozpoczęciem wojny jądrowej istnieją więc inne możliwości. Każda z nich niesie jednak ryzyko dalszej eskalacji. Kacprzyk zwracał uwagę, że Rosja mogłaby odpowiedzieć konwencjonalnie, również przeciwko siłom amerykańskim w Polsce i innych państwach wschodniej flanki NATO. Ryzyko eskalacji nuklearnej pozostawałoby realne, ale nie byłoby automatyczne.
Co mówią najnowsze analizy PISM?
We wrześniu 2026 r. ukazał się raport PISM „Nie tylko Iskandery. Zagrożenia nuklearne dla wschodniej flanki NATO”, przygotowany przez Annę Marię Dyner, Artura Kacprzyka i Łukasza Kulesę.
To opracowanie jest ważne również dlatego, że pokazuje ewolucję rosyjskiej polityki nuklearnej od początku pełnoskalowej agresji na Ukrainę.
Autorzy zwracają uwagę, że broń jądrowa jest dla Rosji nie tylko instrumentem odstraszania, ale również narzędziem zastraszania i wymuszania ustępstw politycznych. Chodzi między innymi o ograniczenie pomocy dla Ukrainy oraz testowanie solidarności państw NATO.
Raport analizuje również zmianę rosyjskiej doktryny nuklearnej z 2024 r., rozmieszczenie elementów potencjału jądrowego na Białorusi, rolę obwodu królewieckiego oraz ćwiczenia rosyjskich sił jądrowych.
Szczególnie istotne jest stwierdzenie autorów, że w skrajnym przypadku Rosja może uznać, iż nuklearne groźby sparaliżują NATO i ułatwią jej agresję przeciwko państwom Sojuszu. Bezpośrednie starcie z NATO niosłoby natomiast ryzyko użycia broni jądrowej, zwłaszcza gdyby Rosja przegrywała konflikt.
Zwróćmy uwagę na ten ostatni fragment. Nie jest to więc tylko moja intuicja, że porażka Rosji może zwiększać ryzyko użycia broni jądrowej. Takie zagrożenie jest uwzględnione w analizach PISM.
Autorzy proponują między innymi rozszerzenie nuclear sharing, rozwój konwencjonalnych zdolności uderzeniowych, wzmocnienie możliwości neutralizowania rosyjskich zdolności nuklearnych w Białorusi i obwodzie królewieckim oraz rozwijanie francuskiej koncepcji wysuniętego odstraszania.
Nie trzeba zgadzać się z każdą rekomendacją, by docenić wagę tego opracowania. Widać w nim próbę potraktowania rosyjskiego szantażu jako realnego problemu strategicznego, a nie wyłącznie propagandowego straszaka.
Ale jest tu również ważna granica: raport koncentruje się przede wszystkim na zagrożeniach dla wschodniej flanki NATO. Nie zastępuje więc osobnej, pogłębionej analizy tego, co stanie się po ograniczonym rosyjskim ataku jądrowym na Ukrainę. I tak samo przebiegała dyskusja w Ground ZERO: co w przypadku gróźb atomowych lub atomowego ataku na państwo NATO, ale z uciekaniem od kwestii, co w przypadku gdy atomówką oberwie Ukraina.
NATO: odpowiedzieć, ale jak?
W programie poruszono kwestię odpowiedzi NATO na ewentualne ograniczone użycie rosyjskiej broni jądrowej.
To jeden z najtrudniejszych elementów całej układanki. Bo co właściwie oznacza odpowiedź na taki atak?
Samo użycie przez Rosję pojedynczej głowicy nie oznacza jeszcze automatycznie, że rozpocznie się globalna wojna jądrowa, ale nie oznacza też, że uda się utrzymać konflikt na ograniczonym poziomie.
W rozmowie pojawił się argument, że Rosja nie zdecyduje się na taki ruch, bo nie miałaby kontroli nad dalszą eskalacją. To ważna obserwacja. Państwo, które decyduje się przekroczyć nuklearny próg, nie może zagwarantować, że przeciwnik odpowie dokładnie tak, jak przewidziało.
Tyle że ta sama uwaga działa w drugą stronę. NATO również nie może mieć pewności, że jego odpowiedź pozostanie pod kontrolą, a nie wywoła lawinowej eskalacji.
Nie można też zapominać o różnicy między atakiem na państwo członkowskie NATO a atakiem na Ukrainę. Ukraina nie jest objęta gwarancjami wynikającymi z artykułu 5 Traktatu Północnoatlantyckiego.
Oczywiście taki atak dotknąłby interesów bezpieczeństwa całej Europy. Mógłby spowodować ofiary, skażenie, kryzys humanitarny i konsekwencje wykraczające daleko poza granice Ukrainy.
Ale nie ma automatyzmu, który gwarantowałby identyczną reakcję NATO jak w przypadku ataku na własne terytorium.
I tu pojawia się pytanie, którego nie da się zastąpić ogólnikowym zapewnieniem o jedności Sojuszu: czy państwa NATO byłyby gotowe ponieść ryzyko bezpośredniego konfliktu z mocarstwem jądrowym w obronie państwa, które nie należy do NATO?
Możemy mieć nadzieję, że tak. Możemy wskazywać na polityczne, strategiczne i moralne powody, dla których powinny tak postąpić. Ale nadzieja nie jest strategią.
Nuclear sharing, czyli co właściwie ma odstraszać?
W dyskusji pojawił się również temat nuclear sharing, czyli udziału państw NATO nieposiadających własnej broni jądrowej w natowskim systemie odstraszania nuklearnego.
To zagadnienie wymaga rozdzielenia kilku kwestii.
Czym innym jest posiadanie własnego arsenału jądrowego, czym innym udział w programie współdzielenia broni amerykańskiej, a jeszcze czym innym polityczna i wojskowa współpraca z państwami dysponującymi takimi zdolnościami.
Nuclear sharing ma znaczenie nie tylko ze względu na samą broń, ale także na udział sojuszników w planowaniu, konsultacjach i demonstracji wspólnej odpowiedzialności za odstraszanie.
W tym sensie chodzi również o dzielenie ryzyka i wiązanie sojuszników ze wspólną polityką bezpieczeństwa.
Ważna jest przy tym stała obecność wojsk amerykańskich w Europie. Pełni ona również funkcję swoistego bezpiecznika: ewentualny atak na państwo sojusznicze nie dotyczyłby wyłącznie jego własnych sił, lecz mógłby bezpośrednio zagrozić żołnierzom Stanów Zjednoczonych.
To element politycznej i militarnej wiarygodności sojuszu, ale też jest formą dzielenia odpowiedzialności, kosztów i ryzyka.
A co, jeśli Rosja wcale nie uderzy w NATO, tylko w Ukrainę?
To chyba najważniejsza luka w wielu polskich dyskusjach o bezpieczeństwie. Zresztą w samym programie, ilekroć pojawiał się wątek rosyjskiego ataku jądrowego na Ukrainę, rozmowa szybko skręcała w inną stronę. Nie sądzę, by wynikało to z braku kompetencji któregokolwiek z uczestników. Raczej z tego, że jest to temat tak trudny, że nikt nie chciał wchodzić w scenariusze, których konsekwencji nie da się łatwo przewidzieć. Skupiono się na możliwościach odstraszania od atomowego ataku na NATO.
Mówimy o tym, co NATO zrobi, jeśli Rosja zaatakuje Polskę albo państwa bałtyckie. Zastanawiamy się, jak powinna wyglądać odpowiedź, jak zwiększyć ryzyko dla agresora i jak przekonać Moskwę, że atak na Sojusz będzie samobójstwem.
Tymczasem Ukraina nie jest członkiem NATO.
Rosja może użyć broni jądrowej na terytorium Ukrainy, nie atakując bezpośrednio żadnego państwa Sojuszu. To zasadniczo zmienia sytuację polityczną.
I tu wracamy do polskiej perspektywy.
W przypadku ataku jądrowego na Ukrainę nie wystarczy odpowiedzieć, że NATO ma przewagę i może zareagować. Trzeba jeszcze ustalić, jaka reakcja jest politycznie możliwa, jakie ryzyko jesteśmy gotowi ponieść i co zrobimy, jeśli Rosja zdecyduje się na kolejne uderzenia.
Nie można też wykluczyć, że opad promieniotwórczy dotknie terytorium Polski. Jego zasięg i skutki zależałyby od miejsca i charakteru ataku oraz warunków atmosferycznych.
Co więcej, taki atak mógłby postawić państwa zachodnie przed wyborem: eskalować konflikt czy zaakceptować nową rzeczywistość?
Jeśli Rosja przekonałaby świat, że wystarczy użyć broni jądrowej, aby wymusić ustępstwa, otrzymalibyśmy bardzo niebezpieczny precedens. W przyszłości każde państwo dysponujące takim arsenałem mogłoby uznać, że groźba nuklearna jest skutecznym narzędziem realizowania polityki. Z drugiej strony zdecydowana reakcja może być równoznaczna z eskalacją i globalną wojną atomową.
Przykładowo, jeśli w odpowiedzi na taktyczny atak nuklearny ze strony Rosji na Ukrainę, odpowiemy konwencjonalnym uderzeniem w rosyjskie bazy, to Rosja może to uznać za chęć zniszczenia jej potencjału do nuklearnego odwetu i odpowiedzieć bronią atomową, zanim straci tę opcję. I to jest scenariusz błyskawicznej eskalacji, który może trwać mniej niż dobę.
Największym zagrożeniem jest przekonanie, że wszystko mamy pod kontrolą
W dyskusjach o bezpieczeństwie łatwo popaść w pewien rodzaj myślenia życzeniowego.
„Rosja nie użyje broni jądrowej, bo wie, że NATO odpowie. Jeśli jednak użyje, to Ukraina się nie podda, a Zachód zareaguje zdecydowanie. Jeżeli dojdzie do eskalacji, Rosja straci nad nią kontrolę. A jeśli zagrozi Polsce, amerykańskie gwarancje bezpieczeństwa zadziałają”.
Każde z tych zdań może zawierać sporo prawdy. Problem pojawia się wtedy, gdy z prawdopodobnych scenariuszy budujemy pewność, że wszystko potoczy się właśnie tak.
Strategia bezpieczeństwa nie może polegać na zakładaniu, że przeciwnik zawsze zachowa się racjonalnie według naszych kryteriów, że właściwie odczyta nasze sygnały, a sojusznicy zawsze podejmą decyzje, których od nich oczekujemy.
Rosja może błędnie ocenić determinację Zachodu. Zachód może błędnie ocenić intencje Rosji. Ukraina może nie zgodzić się na rozwiązanie, które mocarstwa uznają za racjonalne. A przywódcy podejmujący decyzje mogą kierować się nie tylko interesem państwa, ale także własnym politycznym przetrwaniem.
W tym sensie największym zagrożeniem nie jest nawet sama broń jądrowa. Jest nim przekonanie, że mechanizmy, które stworzyliśmy, zawsze zadziałają zgodnie z naszymi oczekiwaniami.
Nie dziwię się, że tak trudna tematyka rzadko pojawia się w debacie publicznej. Zwykle brakuje na nią czasu, a poziom przygotowania dziennikarzy i polityków nie zawsze pozwala na poważne wejście w takie zagadnienia. Ekspert zaproszony do studia na dziesięć minut często musi odpowiadać na pytania, których sam prowadzący nie potrafi właściwie postawić. Tym razem mieliśmy jednak trzech doświadczonych ekspertów i półtorej godziny rozmowy. Tym bardziej trudno mi ukryć niedosyt. Właśnie w takim gronie i przy takim czasie można było zmierzyć się z pytaniem, jak odpowiedzieć na potencjalny rosyjski atak na Ukrainę. A ten wątek znikał tak szybko, jak się pojawiał. Tymczasem w kontekście „czy Rosja użyje broni atomowej”, Ukraina jest o wiele bardziej zagrożona niż Estonia czy Polska.
Bo jeśli odpowiedzią na pytanie o rosyjski atak atomowy jest wyłącznie zapewnienie, że przecież Rosja wie, jakie będą konsekwencje, to przypomnijmy sobie jeszcze raz doktora Strangelove’a.
„Maszyna Zagłady” musi być znana przeciwnikowi, żeby odstraszać. Ale nawet wtedy pozostaje pytanie, czy ktoś rzeczywiście uwierzy, że jesteśmy gotowi ją uruchomić. A jeśli nie uwierzy? Albo jeśli uzna, że nie ma już nic do stracenia?
Meksykański impas czy rosyjska ruletka?
Rosyjska wojna w Ukrainie coraz bardziej przypomina „meksykański impas”. Każdy trzyma broń, każdy próbuje przekonać pozostałych, że nie ustąpi, a jednocześnie wszyscy liczą, że nikt nie pociągnie za spust. Tyle że w tej rozgrywce stawką nie jest honor rewolwerowców, lecz bezpieczeństwo milionów ludzi.