Tragedia na krakowskim Rynku Głównym staje się przedmiotem dyskusji: o bezpieczeństwie, przygotowaniu służb, dostępie do broni, ale również o odpowiedzialności mediów. Tymczasem już pierwsze godziny po ataku pokazały, że nie wszyscy wyciągnęli wnioski z podobnych wydarzeń, które wcześniej rozgrywały się w innych krajach, ale i w Polsce.

Nie chodzi tylko o „Republikę”. W tej sprawie zawiodła znacznie większa część medialnego krajobrazu. A kiedy emocje są największe, a informacje niepełne, odpowiedzialność dziennikarzy powinna być szczególnie duża.

Media nie zdały egzaminu

Ataki na przypadkowych ludzi z użyciem noży, broni palnej czy pojazdów zdarzały się już wcześniej w różnych państwach. Niektóre miały znacznie mniejszą skalę niż tragedia w Krakowie, ale mechanizm medialny jest podobny. Jest sprawca, są ofiary, są przerażeni świadkowie, a wokół wydarzenia natychmiast pojawia się ogromne zainteresowanie. I mendia.

Dziennikarstwo światowe wypracowało już pewne standardy relacjonowania takich tragedii. Nie są one przypadkowe. Mają ograniczać dodatkowe szkody, chronić osoby poszkodowane i nie zamieniać masowego zabójstwa w spektakl.

Przede wszystkim nie należy epatować cierpieniem ofiar, pokazywać drastycznych materiałów i wykorzystywać prywatności osób, które właśnie przeżywają traumę. Nie należy też robić ze sprawcy głównego bohatera opowieści: eksponować jego nazwiska, wizerunku, życiorysu, wypowiedzi czy rzekomych motywacji. Niepotwierdzone informacje trzeba weryfikować, a nie podawać dalej tylko dlatego, że są atrakcyjne medialnie. Nie wolno podsycać paniki, spekulować o kolejnych napastnikach ani publikować niesprawdzonych ostrzeżeń.

To nie jest żadna cenzura, ani przemilczanie tragedii! To odpowiedzialność za sposób jej opisywania.

Tymczasem w Krakowie mieliśmy informacje że napastnik to „żołnierz”, albo „były żołnierz”, albo „żołnierz WOT”, a które pojawiały się również w przekazach medialnych, między innymi w Polsacie i Onecie. Minister obrony musiał dementować te doniesienia: „sprawca nie był i nie jest żołnierzem Wojska Polskiego!”

Pojawiły się też wywiady z rodziną sprawcy. Kanał Zero opublikował rozmowę z jego babcią i wujem. Po fali krytyki materiał usunięto, a Krzysztof Stanowski przeprosił. Podobny materiał zamieścił, a później usunął „Fakt”. „Gazeta Wyborcza” zdecydowała się natomiast opublikować rozmowę z babcią i jeszcze broni tej decyzji…

I właśnie tutaj warto się zatrzymać.

Można sobie wyobrazić sytuację, w której świadectwo bliskich pomaga zrozumieć okoliczności tragedii. Ale czym innym jest rzetelne dziennikarskie ustalenie faktów, a czym innym odwiedzanie starszej kobiety, która właśnie straciła najbliższych, i wypytywanie jej o wnuka odpowiedzialnego za tę tragedię.

To nie jest moment na medialne przesłuchanie rodziny. Bliscy sprawcy również są ofiarami jego czynów. Nie muszą publicznie tłumaczyć jego zachowania, opowiadać o relacjach rodzinnych ani dostarczać redakcjom materiału do kolejnych publikacji.

Co więcej, takie rozmowy przesuwają uwagę z zamordowanych i rannych na sprawcę. Zaczynamy poznawać jego dzieciństwo, rodzinne relacje, zainteresowania, osobowość. Media budują mu biografię. Nawet jeśli intencją dziennikarza jest zwykła ciekawość, efektem może być dokładnie to, czego sprawcy podobnych masakr często pragną: zainteresowanie, rozpoznawalność i miejsce w zbiorowej pamięci.

Do tego wszystkiego dochodzi zalew dezinformacji w mediach społecznościowych. Generowane komputerowo grafiki, rzekome zdjęcia, opowieści o kolorze skóry, języku, pochodzeniu, a nawet o większej liczbie napastników. Każda kolejna niezweryfikowana wiadomość podsyca emocje i dostarcza paliwa kolejnym teoriom.

W sytuacji kryzysowej media powinny być filtrem oddzielającym fakty od plotek. Tymczasem nie były.

Największą nagrodą jest uwaga?

Warto przypomnieć historię…tego, jak mu tam było? W każdym razie typ w 356 roku p.n.e. podpalił świątynię Artemidy w Efezie, jeden z Siedmiu Cudów starożytnego świata! Nie zrobił tego dla pieniędzy ani w ramach politycznego protestu. Chciał zdobyć sławę i zapisać swoje imię w historii. Tylko tyle i aż tyle. Wiedział, że za ten czyn czeka go śmierć, a mimo to osiągnął swój cel.

Władze Efezu próbowały zakazać wymawiania i utrwalania jego imienia. Chodziło o to, by absolutnie nie otrzymał tego, czego pragnął. Nie udało się. Imię Herostratesa przetrwało właśnie dlatego, że jego historia stała się opowieścią o człowieku, który dla rozgłosu zniszczył bezcenne dzieło sztuki.

Starożytni rozumieli mechanizm, który dziś powinien być oczywisty również dla mediów. Istniała nawet rzymska praktyka damnatio memoriae, czyli skazanie na wymazanie z pamięci. Realizowano to między innymi przez usuwanie wizerunków i imienia z inskrypcji. BTW: bardzo ciekawie ten motyw wykorzystuje serial „Rzym” (2005-2007 HBO), naprawdę polecam!

Wracając, nie chodzi o to, żeby ukrywać fakty czy udawać, że sprawcy nie było. Chodzi o proporcje. Możemy informować o przebiegu ataku, ustaleniach śledczych i sposobie działania służb, nie robiąc z zabójcy medialnej gwiazdy.

Nie musimy znać jego ulubionych filmów, rodzinnych anegdot ani szczegółów prywatnego życia. Nie musimy publikować każdego zdjęcia, które uda się znaleźć w Internecie, szczególnie, że dziś nigdy nie wiadomo które jest fałszywką, ani w jakim kontekście powstało lub było zamieszczone. Serio, nie musimy dawać mu tego, czego być może szukał.

Pamięć należy się ofiarom. Nie sprawcom!

Czy to rzeczywiście był terroryzm?

W relacjach medialnych niemal od początku pojawiało się określenie „zamach terrorystyczny”. Tyle, że zabijanie dużej ilości osób to nie to samo co terroryzm.

Terroryzm w klasycznym ujęciu polega na stosowaniu przemocy lub groźby jej użycia ale sednem jest cel: „wymuszenie na władzach państwowych, organizacjach międzynarodowych lub społeczeństwie określonych decyzji, ustępstw, zachowań lub świadczeń”. To z ogólnej definicji zjawiska. Samo słowo wywodzi z się z greckiego „tereo” i łacińskiego „terror” oznaczających przerażenie, strach, banie się czegoś. Terroryści poprzez strach chcą spełnienia swoich żądań. Strach jest narzędziem do realizacji celu, w tym sama groźba przeprowadzenia zamachów jest terroryzmem. Bo już ona wywołuje strach.

Co w tym przypadku sprawca chciał wymusić i na kim? Nie wiadomo nic o tym, by przedstawił jakieś żądania czy manifest. Podobno inspirował się masowymi mordercami, np. Breivikiem. Tamten dokonał zamachu terrorystycznego na tle politycznym. Chciał, żeby jego atak wymusił na państwie i społeczeństwie określone zachowania. Atak skierował na bezbronne osoby, ale nie całkiem przypadkowe. I tamten atak z 2011 spełnia wszelkie kryteria zamachu terrorystycznego. Atak przeprowadzony w Krakowie nie ma tego elementu próby zastraszenia społeczeństwa lub państwa w celu spełnienia jakichkolwiek żądań.

Co prawda polski Kodeks karny w art. 115 § 20 definiuje przestępstwo o charakterze terrorystycznym szerzej, jako czyn „popełniony w celu poważnego zastraszenia wielu osób, zmuszenia organu władzy publicznej do określonego działania lub zaniechania albo wywołania poważnych zakłóceń w ustroju lub gospodarce państwa”. To pozwala przypisać „kodeksowy” terroryzm na podstawie „zastraszenia wielu osób” czy „wywołania zakłóceń” ponieważ w tej definicji kodeksowej mamy kluczowe słówko: „albo”. Czyli teoretycznie w polskim prawnym rozumieniu, terroryzm nie musi mieć tej zasadniczej cechy, czyli próby „zmuszenia organu władzy publicznej do określonego działania lub zaniechania„. Wystarczy, że spełnia inny z wymienionych celów.

Ale nadal nie każde masowe zabójstwo jest automatycznie terroryzmem. Skala przemocy, liczba ofiar czy publiczne miejsce ataku same w sobie nie rozstrzygają o jego charakterze jako terrorystycznym. Trzeba by przyjąć, że celem sprawcy było „zastraszanie wielu osób” albo „wywołanie poważnych zakłóceń w ustroju”.

W definicji terroryzmu istotne są trzy elementy: metoda (sprawca posłużył się przemocą albo groźbą przemocy na dużą skalę), skutek (zginęło wiele osób, i/lub społeczeństwo odczuwa strach) i cel (sprawca chciał zastraszyć ludność, wpłynąć na decyzje władz, kształt społeczeństwa). Pierwsze dwa elementy nie dowodzą automatycznie trzeciego.

Co ciekawe, działa to również w drugą stronę. Wystarczy udowodnić odpowiedni cel, nawet jeśli zamierzony skutek nie wystąpił. Wysłanie maila z żądaniami i groźbą podłożenia bomby może więc stanowić przestępstwo o charakterze terrorystycznym, nawet jeśli nikt się nie przestraszył i żadnej bomby nie było. Ale i tak to jest terroryzm: groźba, wykorzystanie strachu przed masowym zabijaniem, aby wymusić decyzje.

Mamy pewien paradoks: przemoc na ogromną skalę nie musi być terroryzmem, jeśli nie miała terrorystycznego celu, natomiast groźba użycia przemocy może być terroryzmem, nawet jeśli do przemocy nigdy nie doszło, a nawet nikt się nie bał.

W przypadku Krakowa prokuratura przyjęła wstępnie kwalifikację „czynu o charakterze terrorystycznym”. Jednocześnie poinformowała, że motyw sprawcy nie został ustalony. Nie przesądzajmy więc przedwcześnie, czy ta kwalifikacja jest ostatecznie właściwa. Warto jednak pamiętać, że określenie „terrorystyczny” nie jest synonimem zabicia wielu osób.

Możemy tu mówić o masowym ataku na przypadkowych ludzi, o zabójstwach i próbie zabójstwa wielu osób. To już wystarczająco straszne. Nie trzeba do tego dodawać sprawcy statusu terrorysty, który niestety mógłby być dla niego nobilitujący…

Zatrzymanie sprawcy: sukces służb czy szczęśliwy zbieg okoliczności?

Na szczęście napastnik został powstrzymany. Na szczęście, bo przebieg wydarzeń pokazuje, jak niewiele brakowało, by ofiar było jeszcze więcej.

Warto docenić policjantów, którzy podjęli interwencję. Od pierwszych strzałów na Rynku do obezwładnienia sprawcy minęło zaledwie kilka minut. To niezwykle krótki czas, zwłaszcza na tle wielu podobnych zdarzeń w innych państwach. Nie oznacza to jednak, że wszystko potoczyło się zgodnie z jakimś planem działania.

Najwięcej ofiar padło na początku, w rejonie Rynku. Sprawca strzelał jeszcze z zatrzymanego samochodu. Później ruszył w drogę, kontynuując ostrzał. I tu pojawia się kwestia, o której warto powiedzieć wprost: prowadzenie samochodu i posługiwanie się bronią palną to dwie różne czynności wymagające koncentracji i sprawności. Zresztą stąd od razu były plotki o więcej niż jednym sprawcy…

Potrafię prowadzić samochód. Potrafię też przeładować broń i zmienić magazynek (dość niezdarnie, zapewne przeciętny policjant by mnie wyśmiał i miałby rację). Natomiast wykonywanie obu tych czynności jednocześnie? Przy manualnej skrzyni? Nie ma mowy.

Z dostępnych materiałów wynika, że gdy napastnik ruszył samochodem, a pościg siedział mu na ogonie, jego możliwości dalszego skutecznego ostrzeliwania ludzi były już znacznie ograniczone. Strzelał, ale nie był już tak zabójczy. Sama obecność Policji za jego plecami musiała wpływać na sytuację. Już na tym etapie Policja powstrzymała masakrę, jeszcze zanim go zatrzymali. Pamiętajmy o tym, szczególnie jak ktoś opowiada, że „powinni go taranować, albo rozwijać kolczatki”… kiedy te kolczatki? W 2 minuty od pierwszych strzałów, jak nawet nie wiadomo gdzie skręci? Rety, ogarnijcie się…

Końcówka pościgu też była przypadkowa. Na nagraniu widzimy, że samochód sprawcy zderzył się z innym, stojącym w miejscu pojazdem. Napastnik nie ominął dość prostej przeszkody na drodze, jak wspomniałem równoczesne prowadzenie auta i obsługiwanie broni to może być za dużo. To doprowadziło do sytuacji, w której uzbrojony dosłownie po zęby morderca znalazł się bezpośrednio naprzeciw zaledwie dwóch policjantów. To nie było zamierzone przez policję zatrzymanie, pamiętajmy o tym, to był zbieg okoliczności. To nie policjanci wybrali ten moment na bezpośrednią konfrontację. Zapewne na miejsce zmierzały kolejne patrole, wiemy o tym. Policja wolałaby działać w większej przewadze.

Ale napastnik nie ominął stojącego samochodu i w efekcie byli tam tylko dwaj policjanci walczyli o własne życie. To nie było „zatrzymanie sprawcy”, tylko bardzo nierówna walka na śmierć i życie.

Nagranie pokazuje, że sprawca postrzelił jednego policjanta, a następnie obchodzi samochód. Funkcjonariusz ma ograniczoną widoczność, nie kontroluje całego otoczenia, nie widzi tego samego co my na kamerze. Wie że jest śmiertelne zagrożenie, widzi ciężko rannego kolegę. Nagle wyłania się napastnik. On nie chce uciec przed policjantami i poszukać łatwiejszego celu. Ja widzę na nagraniu, że on chce ich pozabijać. Dochodzi do wymiany ognia na bardzo krótkim dystansie. Strzelają praktycznie równocześnie. Napastnik otrzymuje postrzał, który skutecznie go obezwładnia, ale równocześnie niemal zabija tego policjanta, funkcjonariusz pada i nie jest zdolny do dalszego działania. Drugi z policjantów, mimo odniesionych ran, kontynuuje walkę. Upewnia się, ze zagrożenie jest wyeliminowane, a zanim sam upadł zdążył założyć jeszcze stazę.

Warto jednak zwrócić uwagę na jedną rzecz: to nie była sytuacja, w której policja by narzuciła reguły i moment konfrontacji. Zderzenie pojazdów zmieniło przebieg zdarzenia, a późniejsza wymiana ognia omal nie zakończyła się śmiercią obu funkcjonariuszy. To boleśnie pokazuje, że nie da się zawsze doczekać na wsparcie i czy antyterrorystów. Zresztą doświadczenia z innych krajów pokazują, że czekanie na wsparcie to dla zabójców czas na realizację ich planu.

Mieliśmy szczęście. Ogromne szczęście, że napastnik został obezwładniony, a policjanci przeżyli. Ich postawa zasługuje na najwyższy szacunek. Ale nie mylmy szczęśliwego finału z dowodem, że cały system działa u nas lepiej niż gdzieś indziej na Świecie.

Czy policja powinna być bardziej zmilitaryzowana?

Skoro zwykły patrol może nagle stanąć naprzeciw ciężko uzbrojonego mordercy, to czy coś musimy zmienić? Jednym z pomysłów jest dozbrojenie policji. Zwraca się uwagę, że policjanci mieli tylko pistolety, nie mieli naprawdę kuloodpornych kamizelek. Stąd pomysły: więcej broni długiej, kamizelki, hełmy, opancerzenie, wyposażenie przypominające to, z czym kojarzymy oddziały wojskowe. To się nazywa: „militaryzacja policji”.

W przypadku takiego ataku można zrozumieć argumentację zwolenników. Ciężej uzbrojony i lepiej chroniony funkcjonariusz może mieć większe szanse w starciu z napastnikiem uzbrojonym w karabin. Nie ma co udawać, że wyposażenie nie ma znaczenia.

Ale pojawia się szersze pytanie: czy chcemy policji coraz bardziej przypominającej formację wojskową?

Militaryzacja policji to nie tylko kwestia sprzętu. To również sposób myślenia o służbie, jej zadaniach i relacji z obywatelami. Policjant powinien być przede wszystkim funkcjonariuszem odpowiedzialnym za bezpieczeństwo i porządek publiczny, a nie żołnierzem przygotowanym do bitwy na terenie zurbanizowanym.

Większość policyjnych interwencji nie przypomina przecież starcia z uzbrojonym zamachowcem. Trzeba kogoś wylegitymować, obezwładnić, dogonić (!), udzielić pomocy, zareagować na awanturę czy interweniować w sytuacji rodzinnej.

Czy ciężko opancerzony funkcjonariusz będzie w takich sytuacjach skuteczniejszy? No niekoniecznie.

Dodatkowy sprzęt oznacza ciężar. Ciężar oznacza większe zmęczenie, ograniczenie ruchów i potencjalnie mniejszą sprawność podczas długotrwałej służby. Policjant w pełnym oporządzeniu może być lepiej chroniony przed pociskami, ale jednocześnie mniej sprawny we wszystkich sytuacjach, które stanowią zdecydowaną większość jego codziennych zadań.

Nie chodzi o to, by policjant nie miał odpowiedniego wyposażenia do walki z uzbrojonym napastnikiem. Chodzi o to, by nie przebudowywać całej formacji pod kątem najbardziej spektakularnych, ale naprawdę stosunkowo rzadkich zdarzeń.

Dochodzi jeszcze kwestia dopasowania wyposażenia. Kamizelki i elementy ochronne muszą być dostosowane do budowy ciała funkcjonariuszy. Policja to nie tylko mężczyźni o podobnych wymiarach. Jak zapewnić odpowiednie dopasowanie sprzętu kobietom i mężczyznom o bardzo różnej sylwetce? To nie jest kosmetyczny szczegół, lecz kwestia bezpieczeństwa i skuteczności. Mamy doniesienia, że ci konkretni policjanci dokupili sobie sami sprzęt. …i to też nie jest złe. Policjanci dostają tzw. „dodatek mundurowy”. Może rozwiązaniem jest podniesienie wysokości tego dodatku (może i sposobu rozliczania), żeby policjant mógł dokupić elementy wyposażenia dopasowane indywidualnie do siebie. Masowym zamówieniem nie uzyska się takiego samego efektu.

Nie wystarczy dokupić karabinów

W dyskusji o wyposażeniu policyjnych patroli w broń długą warto zacząć od rzeczy pozornie oczywistej: zakup samej broni to dopiero początek. Trzeba ją jeszcze bezpiecznie przewozić, przechowywać i zapewnić funkcjonariuszom możliwość skorzystania z niej w sytuacji zagrożenia.

Broń nie może po prostu leżeć w radiowozie, ani nie ma sensu, żeby do każdej awantury wchodzić z karabinem w ręku. Policjanci opuszczają samochód, udają się na interwencje domowe, zatrzymania czy inne czynności. Pozostawienie uzbrojenia bez odpowiedniego zabezpieczenia oznacza ryzyko kradzieży. Z kolei umieszczenie go w pancernej skrytce w bagażniku może sprawić, że w nagłej sytuacji dostęp do niego będzie zbyt utrudniony. To są realne zasady dostępu w różnych policjach na świecie np: broń długa ma być niedostępna z kabiny pasażerskiej, ma się znajdować w zamknięciu w bagażniku, jej dobycie musi być za zgodą przełożonego, albo rozwiązanie techniczne wymaga kluczyka w stacyjce / włączonego silnika. Regulaminy i zasady mogą być bardzo różne, gdy próbuje się połączyć dostęp patrolu do broni długiej, z tym, ze w większości przypadków jest ona niepotrzebna, za to trzeba ją zabezpieczyć przed nieuprawnionym dostępem. Tyle, ze przy takich zabezpieczeniach, policjanci z Krakowa po prostu by nie zdążyli wyjąc tej broni z bagażnika, albo rozpoczęliby pościg z opóźnieniem na wydobycie broni, a w tym czasie napastnik by mordował…

Rozwiązaniem mogą być specjalne uchwyty z blokadami, montowane wewnątrz kabiny. Muszą jednocześnie zabezpieczać broń przed osobami postronnymi i umożliwiać jej odpowiednio szybkie pobranie przez uprawnionego funkcjonariusza. I tu mamy też szereg rozwiązań zagranicznych, których projektanci starają się balansować niedostępność dla osób postronnych, z szybkim i łatwym dostępem dla funkcjonariuszy.

To jednak oznacza kolejne wydatki: wyposażenie radiowozów, montaż, serwisowanie zabezpieczeń i opracowanie procedur. Nie wystarczy więc ogłosić zakupu kolejnych tysięcy sztuk broni i powiedzieć: macie, bierzcie i używajcie.

Pozostaje jeszcze pytanie, jaka właściwie broń miałaby trafić do samochodów patrolowych.

Teoretycznie najbardziej uniwersalnym rozwiązaniem wydaje się strzelba gładkolufowa. Można do niej stosować różne rodzaje amunicji, w tym przeznaczoną do obezwładniania (np. gumową), pociski do rozbijania zamków w drzwiach, ciężkie breneki, czyli amunicje zdolną zatrzymać samochód poprzez zniszczenie silnika, a także amunicję bojową (gruby śrut). To potencjalnie pozwala wykorzystywać jedno narzędzie do różnych zadań. Ba, takich strzelb używa się nawet na drony. Naprawdę są wielofunkcyjne. Zarazem niekoniecznie będzie to broń skuteczna wobec nowoczesnych kamizelek kuloodpornych. Strzelby znajdują się już zresztą w zasobach Policji, więc niekoniecznie trzeba zaczynać od zakupów zupełnie nowego rodzaju uzbrojenia.

Tyle że ta pozorna uniwersalność ma bardzo poważną wadę: ryzyko pomyłki.

Nie jest to wymyślony problem ani czarnowidztwo. Wystarczy przypomnieć tragedię podczas juwenaliów w Łodzi w maju 2004 roku. Podczas policyjnej interwencji, a właściwie bitwy z kibolami, w której funkcjonariusze mieli używać amunicji gumowej, doszło do pomyłki i wydania ostrej amunicji. W wyniku strzelaniny zginęły dwie osoby, kolejna została ciężko ranna. Ofiarami padły tam też osoby postronne, nie biorące udziału w zamieszkach.

To doświadczenie powinno być szczególnie ważne w dyskusji o powszechnym wyposażaniu patroli w broń długą. Każda interwencja, podczas której może być potrzebna broń palna, wiąże się przecież ze stresem, presją czasu i koniecznością podejmowania decyzji w ułamkach sekund. Nie ma realistycznego scenariusza, w którym funkcjonariusz ma komfort spokojnego sprawdzenia wszystkich okoliczności.

Co ciekawe, podobne problemy dostrzegają również amerykańskie służby. Znalazłem, że National Institute of Justice opisywał rozwiązanie zastosowane przez policję w Corvallis w stanie Oregon. Tam strzelby przeznaczone do używania amunicji mniej śmiercionośnej zostały przystosowane wyłącznie do tej funkcji. Amunicję bojową do strzelb całkowicie usunięto z budynków i pojazdów jednostki! Wielofunkcyjność została zredukowana, co czyni taką strzelbę niemal bezużyteczną wobec napastnika w kamizelce kuloodpornej. W efekcie policjanci mieli osobne strzelby do amunicji mniej śmiercionośnej, a do zadań wymagających broni bojowej przewozili karabinki. Czyli w sumie dwie różne sztuki broni długiej w patrolu.

To bardzo wymowny przykład. Ludzie, którzy mają znacznie większe doświadczenie w wyposażaniu patroli w broń długą, uznali, że teoretyczna wielozadaniowość strzelby nie jest warta ryzyka pomyłki. Czasem zaleta staje się wadą, a Policja, która ma chronić ludzi, może w jednej chwili stać się śmiertelnym zagrożeniem dla przypadkowych osób znajdujących się w pobliżu. Dlatego tam podjęli radykalną decyzję, by całkiem rozdzielić funkcje używanej broni. Nie jest to zatem tylko kwestia odpowiedniego oznaczenia nabojów czy dodatkowego szkolenia. To problem organizacji całego systemu uzbrojenia, przed którym stoimy chcąc realizować postulat: „powinna być broń długa w radiowozie”.

Innym rozwiązaniem jest karabinek, czyli broń o znacznie większych możliwościach penetracji i rażenia. W sytuacji konfrontacji z uzbrojonym napastnikiem, wyposażonym w ochronę balistyczną, może być bardzo przydatny. Trzeba jednak pamiętać, że jego pociski zachowują niebezpieczną energię na znacznie większych odległościach niż typowa amunicja pistoletowa czy śrutowa. Mogą również przebić cel i ranić kolejna osobę. W warunkach miejskich, gdzie za potencjalnym napastnikiem mogą znajdować się przechodnie, mieszkańcy, pasażerowie samochodów czy klienci sklepów, jest to bardzo istotne ograniczenie. Niecelny strzał to oczywiście zagrożenie, ale i trafienie w napastnika nie gwarantuje, że pocisk nie zabije innego człowieka. Pocisk z karabinka zachowuje zdolność do „obezwładnienia” czyli zabicia lub bardzo poważnego zranienia człowieka w odległości kilkuset metrów, a nawet kilometra. Ba, taki pocisk jest w stanie przelecieć nawet trzy kilometry i nadal zachować zdolność do zrobienia komuś krzywdy. Zatem nie dziwmy się obawom zwianym z pomysłem użycia takiej broni w zatłoczonym mieście.

Pistolet maszynowy stanowi jeszcze inną kategorię. Może być przydatny w określonych działaniach, szczególnie dla wyspecjalizowanych jednostek, ale jego automatyczny tryb ognia nie jest automatycznie zaletą podczas codziennych interwencji. Przeciwnie, to broń wymyślona na potrzeby minionych wojen światowych, a rozpylanie dużej ilości pocisków w krótkim czasie miało ułatwić trafienie przeciwników w walkach na niewielkich dystansach: w okopach, w miastach. Tyle, że prowadzenie ognia seriami absolutnie nie rozwiązuje problemu bezpieczeństwa osób postronnych, wręcz przeciwnie. Nie ma też powodu, by uznawać go za uniwersalne rozwiązanie dla zwykłego patrolu, szczególnie, że zdolność przebijania kamizelek jest tu niewiele większa niż w broni krótkiej.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że wyposażenie radiowozów w broń długą nie jest prostą operacją polegającą na wydaniu policjantom karabinów „bo powinni mieć”. To dodatkowe wyposażenie samochodów, zabezpieczenia, szkolenia, procedury, zaplecze logistyczne i odpowiedzialność za prawidłowe wykorzystanie uzbrojenia. Szkolenie z posługiwania się bronią nie kończy się na umiejętności trafiania w tarczę. Funkcjonariusz musi jeszcze umieć ocenić, kiedy użycie broni jest uzasadnione, i przewidzieć konsekwencje jej użycia w otoczeniu pełnym przeszkód i przypadkowych ludzi.

Nie oznacza to, że Policja nie powinna przygotowywać się na zamachy terrorystyczne, uzbrojonych napastników czy inne nadzwyczajne zagrożenia. Oczywiście, że powinna. Nie oznacza to również, że należy odmawiać funkcjonariuszom dostępu do skuteczniejszych środków ochrony życia.

Trzeba jednak odróżnić wyposażenie wyspecjalizowanych jednostek, które mają reagować na szczególne zagrożenia, od uzbrajania każdego patrolu jak na bitwę na froncie.

Dlatego z pewnym zrozumieniem można podchodzić do ostrożności policyjnego dowództwa. Nie każdy opór wobec militaryzacji Policji jest sprzeciwem wobec poprawy bezpieczeństwa funkcjonariuszy. Czasami jest po prostu pytaniem, czy proponowane rozwiązanie rzeczywiście zwiększy bezpieczeństwo wszystkich, czy tylko stworzy nowe zagrożenia, z którymi później będziemy musieli się mierzyć.

Przedstawiłem pewne opcje i zagrożenia, nie chce przesądzać jakie rozwiązanie będzie najlepsze. Tego pewnie nikt nie wie i ja tez nie twierdzę, że wiem. Wiem, ze nie dawałbym prewencji czy drogówce pistoletów maszynowych. Strzelba dostępna w kabinie, zabezpieczona odpowiednimi uchwytami, uwalniana „zbliżeniowo” czymś co funkcjonariusz nosi podobnie jak zegarek wydaje się niezłym wyjściem, ale wciąż z tyłu głowy zostaje ryzyko pomyłek przy próbie korzystania różnych funkcji. Dwa różne rodzaje broni długiej w każdym patrolu? Zadać trzeba pytanie, czy istnieje zagrożenie warte aż takiego wysiłku logistycznego? Przy tym nie można też zapomnieć o zagrożeniach związanych z wojną hybrydową i zagrożeniami dywersyjnymi. Potencjalnie patrol policji może znaleźć się naprzeciwko dywersantów wyszkolonych przez ruski specnaz. Już ponad 10 lat temu taki scenariusz przestał być kompletną fikcją, wszak ukraiński Krym zajęły nieoznakowane, ale dobrze uzbrojone „zielone ludziki”. Oczywiście to bardzo niski poziom prawdopodobieństwa, ale lepiej być gotowym też na takie zagrożenia.

Czy zakaz broni rozwiąże problem?

Po tragedii pojawiają się oczywiście wezwania do ograniczenia dostępu do broni, zaostrzenia procedur i wprowadzenia dodatkowych testów psychologicznych. To zrozumiałe reakcje, ale niekoniecznie dobre rozwiązania.

Przede wszystkim nie wolno nam zakładać, że każdy sprawca podobnej masakry jest osobą niepoczytalną. Wręcz przeciwnie… To może być najbardziej niepokojący element takich wydarzeń: za atakami stoją ludzie, którzy są zdolni do planowania, podejmowania decyzji i rozumienia konsekwencji swoich czynów. Są skrajnie zaburzeni moralnie, okrutni, mogą mieć obsesje i chorobliwe ambicje, ale nie oznacza to automatycznie niepoczytalności w rozumieniu prawa, czy czegoś co psycholog zauważy w rozmowie lub wynikach testu.

Sprawca z Krakowa miał pozwolenie na broń. Przeszedł więc procedurę, która miała między innymi ocenić, czy może ją posiadać. Czy testy psychologiczne zapobiegłyby tragedii? Nie. Żaden test nie daje gwarancji, że człowiek nie podejmie w przyszłości decyzji o popełnieniu potwornej zbrodni.

Nie oznacza to, że procedury wydawania pozwoleń powinny być bezkrytycznie pozostawione bez zmian. Oznacza natomiast, że nie należy przedstawiać kolejnych testów i ograniczeń jako cudownego rozwiązania.

W Polsce cywilny dostęp do broni jest i tak bardzo ograniczony na tle wielu państw europejskich. Warto też pamiętać o zjawisku określanym jako „gun-free zones„. Sprawcy masowych ataków często wybierają miejsca, w których nie spodziewają się uzbrojonego oporu. Chcą mieć przewagę i możliwość działania do czasu przybycia służb i atakują tam, gdzie nikt nie może mieć broni. Ot paradoks…

W efekcie nie ma prostego związku między liczbą legalnie posiadanej broni, a bezpieczeństwem. Ale równie naiwne byłoby przekonanie, że całkowite ograniczenie dostępu do niej rozwiąże problem ludzi gotowych do masowego zabijania. Sprawcy z nożami czy siekierami są mniej groźni, ale też się zdarzają.

Bezpieczeństwo to także zdolność do obrony

W dyskusji o dostępie do broni nie możemy pomijać jeszcze jednego aspektu: bezpieczeństwa państwa i zdolności obronnych społeczeństwa. Broń w rękach odpowiedzialnego, przeszkolonego obywatela nie musi być wyłącznie zagrożeniem. W określonych sytuacjach może być również środkiem obrony. Także wtedy, gdy dochodzi do ataku na przypadkowych ludzi, a policja nie zdążyła jeszcze dotrzeć na miejsce. Nie każdy napastnik musi mieć zagwarantowane kilka czy kilkanaście minut bezkarnego działania tylko dlatego, że w pobliżu nie ma akurat patrolu.

Oczywiście uzbrojenie społeczeństwa nie jest banalnie jest prostym sposobem na zapobieganie masowym atakom. Broń wymaga odpowiedzialności, umiejętności i świadomości ryzyka. Ale równie nieodpowiedzialne byłoby założenie, że obywatel z bronią może być wyłącznie problemem dla bezpieczeństwa publicznego, nigdy zaś jego elementem.

Jest też drugi wymiar tej sprawy: obronność kraju. Polska znajduje się w zupełnie innym położeniu geopolitycznym niż jeszcze kilkanaście lat temu. Wojna za naszą wschodnią granicą przypomina, że odporność państwa nie kończy się na liczebności armii i wyposażeniu wojska. Znaczenie ma również przygotowanie społeczeństwa, umiejętność działania w sytuacjach kryzysowych, udzielania pierwszej pomocy, a także obycie z bronią i podstawowe kompetencje strzeleckie.

Warto przy tym spojrzeć na Szwajcarię. Tamtejszy model obrony opiera się na armii milicyjnej, rezerwie i szerokim udziale obywateli w systemie obronnym. Strzelectwo i umiejętność posługiwania się bronią są traktowane jako element kultury obronności, a nie wyłącznie prywatne hobby. Oczywiście nie da się mechanicznie przenieść szwajcarskich rozwiązań do Polski, ale samą zasadę warto zrozumieć: przygotowane społeczeństwo jest zasobem państwa, a nie problemem, który należy rozwiązać przez jego rozbrojenie. Jak ktoś lubi szukać „ruskich onuc”, to właśnie nawoływanie do dalszego rozbrojenia Polaków w oparciu o jedną spektakularną zbrodnię jest takim działaniem „agentów wpływu”.

Dlatego postulaty dalszego ograniczania legalnego dostępu do broni powinny być poprzedzone znacznie poważniejszą analizą. Musimy uwzględniać zarówno ryzyko przestępczego wykorzystania broni, jak i potrzeby obronne kraju. Chodzi o to, by nie traktować każdego legalnego posiadacza broni jak potencjalnego zagrożenia i nie niszczyć kultury odpowiedzialnego strzelectwa, która w obecnej sytuacji geopolitycznej może mieć również znaczenie dla bezpieczeństwa Polski.

NIK i rzeczywiste luki w systemie

W dyskusji o dostępie do broni warto zwrócić uwagę na raport Najwyższej Izby Kontroli: „Broń coraz więcej, nadzór niekompletny”. Kontrolerzy wskazali w nim na konkretne niedociągnięcia w nadzorze nad legalnie posiadaną bronią. I są to problemy, którymi rzeczywiście warto się zająć.

Jednym z nich jest brak regularnej weryfikacji stanu zdrowia posiadaczy pozwoleń. Badania lekarskie i psychologiczne są wymagane przy ubieganiu się o pozwolenie, ale później nie ma powszechnego obowiązku ich okresowego powtarzania. Tymczasem stan zdrowia człowieka może się zmienić. Ktoś, kto w wieku trzydziestu lat był całkowicie zdrowy, dwadzieścia lat później może cierpieć na demencję, chorobę Alzheimera lub inne schorzenie wpływające na zdolność bezpiecznego posługiwania się bronią.

Nie chodzi mi o automatyczne odbieranie pozwolenia osobom starszym, ani o traktowanie każdej diagnozy jako przesłanki do pozbawienia praw. Ale zgodzę się z NIK, że potrzebny jest sprawny mechanizm reagowania na rzeczywistą utratę zdolności do bezpiecznego posiadania broni. Rozpoznanie choroby neurodegeneracyjnej powinno przynajmniej umożliwiać uruchomienie indywidualnej oceny sytuacji.

Jeszcze bardziej niepokojące są ustalenia dotyczące broni należącej do zmarłych właścicieli! NIK wskazuje przypadki, w których broń pozostawała niezabezpieczona nawet przez wiele lat po śmierci posiadacza. Problemem jest brak skutecznego przepływu informacji i systematycznej weryfikacji, czy broń nadal znajduje się pod właściwym nadzorem.

To są konkretne luki, które można i należy naprawiać. Automatyczna wymiana informacji o śmierci posiadacza, szybkie ustalenie miejsca przechowywania broni i sprawdzenie, kto przejął nad nią odpowiedzialność, nie wymagają żadnej rewolucji w prawie do posiadania broni. Wymagają przede wszystkim sprawnego państwa.

Oczywiście żadne z zaniedbań raportowanych przez NIK nie miało związku z tragedią w Krakowie. Ale raport poprzedzony solidną pracą i zbieraniem danych pokazuje gdzie rzeczywiście można poprawić system. I właśnie tak powinna wyglądać rozsądna polityka bezpieczeństwa: usuwać konkretne niedociągnięcia, poprawiać procedury, zamiast w emocjach ograniczać prawa wszystkich obywateli.

Bezpieczeństwo nie zaczyna się od karabinu

Tragedia w Krakowie powinna być dla nas impulsem do poważnej dyskusji. Nie do automatycznego zaostrzania wszystkiego, co tylko da się zaostrzyć. Nie do wyposażania każdego patrolu w coraz cięższy pancerz. I nie do przekonania, że kolejny test psychologiczny rozwiąże problem człowieka, który postanowił zabijać przypadkowych ludzi.

Potrzebujemy sprawnej policji, dobrego wyszkolenia, rozsądnych procedur, odpowiedniego wyposażenia i zdolności szybkiego reagowania. Potrzebujemy również uczciwej oceny tego, co się wydarzyło. Także tego, co udało się dzięki szczęściu, a co dzięki sprawności systemu.

I jeszcze jednego: odpowiedzialnych mediów, które rozumieją, że nie każda informacja, czy plotka, którą można zdobyć, powinna zostać opublikowana. Nie każda historia rodzinna musi stać się materiałem telewizyjnym. Nie każdy sprawca zasługuje na biografię i miejsce na pierwszych stronach gazet.

Nie możemy mieć prawności, że podobna tragedia nigdy się nie powtórzy. Możemy jednak wyciągnąć z niej wnioski. Tylko najpierw musimy odróżnić rzeczywiste problemy od tych, które najłatwiej sprzedać w medialnej dyskusji.

Fot: zdjęcie z grupy o #kamyczkach, upamiętniające bohaterów.